Nederland stuurt niet langer asielzoekers terug naar België: “een erkenning van wat wij op het terrein al jaren aanklagen”

Dag Astrid, de uitspraak in Nederland is niet min. Hoe verklaren jullie dat de opvangsituatie in België zó is verslechterd?

“Tot 2021 zagen wij in onze projecten amper asielzoekers. Zij hadden immers wettelijk recht op opvang en begeleiding via Fedasil. Maar sinds 2021 is dat volledig gekanteld. Het opvangsysteem begon te haperen en plots kwam een nieuwe groep patiënten langs in onze kabinetten: pas aangekomen asielzoekers, vooral alleenstaande mannen, die door de overheid de straat op werden gestuurd. Dit duurt nu al jaren aan een stuk. 

Voor ons is de uitspraak in Nederland dan ook een bevestiging van wat wij en andere humanitaire organisaties al jaren aanklagen: een overheid die nu al jaren bewust mensen in de steek laat, vaak uit landen geteisterd door conflict en oorlog.”

Hoe ziet die situatie er op het terrein concreet uit? 

“Concreet observeren wij dat humanitaire organisaties nu al 4 jaar de zorgtaken van de overheid overnemen, zonder daar extra middelen voor te krijgen. In sommige van onze projecten, zeker in Brussel, bestaat de meerderheid van onze patiënten nu uit verzoekers tot internationale bescherming die geen opvang krijgen. Dit creëert een enorme ‘bottleneck’ aan de onderkant van de samenleving. Steeds meer mensen worden de straat op geduwd en moeten plots vechten voor een bed in de daklozenopvang of voor basiszorg.

De gevolgen hiervan zijn voelbaar in heel onze werking. We moeten met wachtlijsten werken omdat het aantal mensen in nood toeneemt, maar onze middelen niet. Complexe zorgvragen kunnen we niet snel genoeg opvolgen, waardoor de gezondheid van mensen verder achteruitgaat. En dit is allang geen Brussels probleem meer. Omdat de situatie zo lang aansleept, zien we nu ook in onze projecten in Vlaanderen en Wallonië een stijging van asielzoekers die bij ons aankloppen voor hulp."

Wat zijn de concrete gevolgen voor de fysieke en mentale gezondheid van deze mensen?

"Dakloosheid heeft een immense impact op de gezondheid. Fysiek zien we pathologieën die typisch zijn voor mensen die langdurig op straat (over)leven. Denk aan aandoeningen aan het spijsverteringsstelsel door slechte voeding en gebitsproblemen, huidziektes zoals schurft door een gebrek aan hygiëne, en klachten aan botten en gewrichten. Dit zijn aandoeningen die perfect te voorkomen en te behandelen zijn met tijdige eerstelijnszorg, maar nu escaleren of hen richting de spoeddiensten duwt.

Mentaal is de tol misschien nog hoger. Mensen ontvluchten oorlog, geweld of vervolging. Ze hebben vaak een traumatische reis achter de rug. In plaats van een veilige plek om tot rust te komen, belanden ze in een overlevingsstrijd op straat. Onze teams zien bijvoorbeeld veel alleenstaande mannen uit Gaza die lijden aan posttraumatische stressstoornissen (PTSS), angst en depressies. Zij hebben nood aan stabiliteit en langdurige mentale begeleiding, maar door het gebrek aan capaciteit krijgen slechts enkelingen krijgen hier toegang tot.”

Maar op papier heeft elke asielzoeker in België toch recht op medische zorg?

"Dat klopt, en dat is net de kern van het probleem. Het recht bestaat op papier, maar in de praktijk is de toegang onmogelijk gemaakt. Een asielzoeker die opvang krijgt, wordt medisch en psychologisch begeleid in het opvangcentrum. Wie op straat belandt, kan de medische kosten in theorie laten terugbetalen door Fedasil via een omslachtige procedure, het zogenaamde ‘requisitorium’. Maar veel zorgverleners binnen het reguliere systeem kennen die procedures niet en de diensten van organisaties zoals Dokters van de Wereld zijn overbevraagd.

Voor iemand die op straat leeft, zonder sociaal netwerk, vaak de taal niet sprekend en fysiek en mentaal uitgeput, betekent dit een onmogelijke administratieve lijdensweg. Het gevolg is dat het recht en de toegang tot zorg dode letter blijft en dat terreinorganisaties zoals Dokters van de Wereld het werk doet in plaats van de bevoegde instellingen."

"Het is geen kwestie van onmacht, maar van politieke onwil."

De huidige situatie is al precair. Hoe kijken jullie naar de toekomst en de plannen van de regering?

"We zien de toekomst somber in. Het beleid van niet-opvang wordt genormaliseerd geïnstutionaliseerd. Een nieuwe federale wet die recent in werking trad, zorgt ervoor dat mensen die al bescherming hebben in een ander EU-land uit de opvang worden gezet. Hetzelfde geldt voor gezinnen van wie de ouders een negatieve beslissing kregen. Men belooft ‘ambulante medische zorg’, maar in de praktijk wordt er te weinig voorzien. Deze mensen zullen dus ook een beroep moeten doen op de nu al oververzadigde daklozenopvang en humanitaire diensten.

Bovendien is er een budgettaire afbouw voor Fedasil voorzien van maar liefst 63% tegen 2029. Dit is een catastrofe in wording. Het signaal is duidelijk: de overheid trekt zich verder terug en schuift de verantwoordelijkheid door naar het middenveld."

Wat zegt dit alles over het Belgische asielbeleid en de inzet van de overheid?

"Het toont aan dat de Belgische overheid haar eigen wetten en internationale verdragen bewust schendt. Gerechtelijke veroordelingen worden systematisch genegeerd. Het is geen kwestie van onmacht, maar van politieke onwil. 

De recente uitspraak van de Nederlandse Raad van State spreekt van ‘systeemfalen’. Dat is exact wat het is. Het is een politiek gecreëerd falen, met desastreuze gevolgen voor de gezondheid en waardigheid van mensen.”