Mentale gezondheid: een essentieel maar verwaarloosd onderdeel van humanitaire hulp

Waarom is het zo cruciaal om mentale gezondheid dwars door alle humanitaire hulpprojecten heen te weven?

"Omdat crisissituaties diepe sporen nalaten. Conflicten, gedwongen ontheemding en natuurrampen, maar ook armoede en discriminatie kunnen het psychologische welzijn van mensen zwaar aantasten. Wereldwijd kampt momenteel één op de acht mensen met een psychische aandoening, en in conflictgebieden stijgt dat cijfer zelfs naar meer dan één op de vijf. Toch wordt vandaag de dag minder dan één procent van de internationale gezondheidshulp aan mentale gezondheid besteed. Dat is echt schrikbarend weinig.

In noodsituaties zoals oorlogen of natuurrampen is de eerste reflex logischerwijs gericht op acute, levensreddende actie: gewonden verzorgen, voedselhulp bieden en essentiële goederen zoals dekens uitdelen. Mentale gezondheid wordt daarbij helaas vaak over het hoofd gezien. Maar een persoon in diepe psychische nood heeft juist grote moeite om die aangeboden hulp überhaupt te benutten. Het vermogen om zelf actie te ondernemen slinkt. In crisissituaties waarin je snel levensbelangrijke beslissingen moet nemen, kan die psychische achteruitgang je oordeelsvermogen aantasten en risicovol gedrag in de hand werken.

Bovendien laat de impact zich op de lange termijn voelen. Collectieve trauma’s laten blijvende littekens na. Het tast het vermogen van mensen gezinnen en complete gemeenschappen aan om hun balans terug te vinden, hun leven weer op te bouwen en veerkracht te tonen bij toekomstige schokken. Ten slotte is simpelweg bewezen dat de juiste psychosociale steun de totale effectiviteit van de noodhulp verhoogt. Het zorgt er bijvoorbeeld voor dat chronisch zieken hun medische behandelingen beter trouw blijven, het vermindert de risico's van ondervoeding en het verzacht onderlinge sociale spanningen."

Wat zijn volgens de teams op het terrein de grootste drempels om toegang te krijgen tot die mentale zorg?

"De grootste drempel is zonder twijfel het acute tekort aan opgeleid personeel. Wereldwijd zijn er gemiddeld slechts 13 medewerkers in de geestelijke gezondheidszorg per 100.000 inwoners, en de verschillen tussen landen zijn extreem. Volgens cijfers van de WHO telt Mali bijvoorbeeld minder dan 0,01 psycholoog per 100.000 inwoners, terwijl dat er in België meer dan 10,4 zijn. [1]

Daarnaast blijven de overheidsbudgetten wereldwijd veel te laag; gemiddeld gaat er amper twee procent van de budgetten voor volksgezondheid naar mentale zorg. Ook heeft slechts een kwart van de WHO-lidstaten mentale gezondheid echt geïntegreerd in de reguliere eerstelijnszorg. Dat beperkt de toegang drastisch voor mensen die ver weg wonen van gespecialiseerde centra of ziekenhuizen.

En tot slot is er het hardnekkige stigma. In ontzettend veel landen rust er nog altijd een enorm taboe op mentale problemen. Mensen in psychische nood durven daardoor simpelweg geen hulp te zoeken, puur uit angst om te worden buitengesloten of gemarginaliseerd door hun eigen gemeenschap."

Hoe grijpt Dokters van de Wereld concreet in om deze zorg toch toegankelijker te maken?

"Onze teams trainen en begeleiden lokale zorgverleners om de kwaliteit van de psychosociale hulpverlening direct op de kaart te zetten. We ondersteunen de lokale gezondheidsautoriteiten om mentale zorg te integreren in de eerstelijnszorg, zoals  in de lokale gezondheidscentra. Dat zijn immers de plekken waar het overgrote deel van de bevolking als eerste aanklopt.

Tegelijkertijd stimuleren we steunnetwerken binnen de gemeenschappen zelf. Door nauw samen te werken met lokale sleutelfiguren en leiders versterken we de onderlinge solidariteit en veerkracht, en breken we de vooroordelen af die nog rond het onderwerp hangen.

Op beleidsniveau voeren we actieve lobby bij overheden en donateurs. We pleiten onvermoeibaar voor de systematische opname van mentale gezondheid in álle humanitaire en ontwikkelingsprogramma's — of het nu gaat om voeding, onderwijs of algemene bescherming — en we eisen dat daar voldoende financiële middelen voor worden vrijgemaakt."

Onze acties

In totaal hadden de teams van Dokters van de Wereld tegen 2025:

• meer dan 16.000 individuele psychologische consultaties uitgevoerd;
• bijna 4.100 zorgverleners opgeleid;
• meer dan 609.000 mensen bewust gemaakt van het belang van geestelijke gezondheid en psychosociale ondersteuning.

[1] Cijfers van 2013-2016 : Psychologists working in mental health sector (per 100 000)

De gegevens en oproepen die in dit artikel worden gepresenteerd, zijn met name gebaseerd op het document 'Mental Health and Psychosocial Support in Humanitarian Action', opgesteld door de SMSPS-referentiegroep van het Inter-Agency Standing Committee (IASC) in 2025, en op gegevens van de WHO en andere internationale bronnen over SMSPS en humanitaire actie.