De vergeten mensen van Zuid-Kivu (#1): “Weer een mens zijn zoals alle anderen”

Het oosten van de Democratische Republiek Congo, dat al decennia geteisterd wordt door gewapende conflicten, politieke instabiliteit en structurele kwetsbaarheid, zinkt steeds dieper weg in een zware humanitaire crisis. Volgens de Verenigde Naties telt het land nu meer dan 6,4 miljoen intern ontheemden. Daarmee staat Congo op de vijfde plaats van landen met de meeste ontheemden, na Soedan, Syrië, Afghanistan en Oekraïne. Met 1,5 miljoen ontheemden is Zuid-Kivu de provincie met het op één na hoogste aantal in het land.

Dokters van de Wereld zet zich al jaren in voor de geïsoleerde gemeenschappen in Zuid-Kivu. Deze tweedelige reeks volgt het spoor van de mensen die de internationale gemeenschap nog te vaak over het hoofd ziet. 

Een vergeten gebied 

In het territorium Kalehe komen de geografische afgelegenheid en het gebrek aan infrastructuur bovenop de problemen die de gewapende conflicten veroorzaken. “Tijdens het regenseizoen zijn sommige gebieden in de hooglanden enkel te voet bereikbaar. Soms moet je 30 tot 60 kilometer stappen om medicijnen in een gezondheidscentrum te krijgen”, legt Adoum Abdoulaye Haroun uit, projectcoördinator voor Dokters van de Wereld in Zuid-Kivu. 

“We werken nauw samen met de lokale gemeenschap om ons te helpen bij het vervoer van de nodige medische apparatuur en medicijnen. Zij kennen de heuvels en bossen waar we doorheen moeten het best en zorgen ervoor dat de hele lading veilig en in goede staat op haar bestemming aankomt.” 

Dokters van de Wereld ondersteunt negen gezondheidsvoorzieningen in drie gezondheidszones (Minova, Bunyakiri en Kalehe), met financiering van de Europese Unie en in partnerschap met de Congolese organisatie Transcultural Psychosocial Organization (TPO), die gespecialiseerd is in gemeenschapsgezondheid en -bescherming. 

Gustave Yodi, programmacoördinator van TPO in Bukavu

Gendergerelateerd geweld: een hardnekkig taboe 

In Congo, zoals overal ter wereld, blijft gendergerelateerd geweld dagelijks slachtoffers eisen. Maar de situatie wordt in Zuid-Kivu verergerd door de toename van gewapende groeperingen, massale ontheemding en economische onzekerheid. 

Tussen april 2025 en maart 2026 kregen meer dan 680 overlevenden van seksueel geweld zorg in de gezondheidsvoorzieningen die Dokters van de Wereld en TPO ondersteunen in het territorium Kalehe. 99% van hen waren vrouwen en meisjes.

“Om de taboes te doorbreken die in de Congolese samenleving nog steeds rond dit geweld hangen, benadrukken we de medische, sociale en economische gevolgen. Niet alleen voor de vrouw, maar ook voor haar kinderen, haar familie en de hele gemeenschap”, legt Gustave Yodi uit. “Geconfronteerd met die feiten, zijn gemeenschappen vaak bereid om in actie te komen en hun verantwoordelijkheid op te nemen.”

Daarom ondersteunde TPO tussen april 2025 en maart 2026 de oprichting van 10 lokale beschermingscomités in de beoogde gezondheidszones. Deze comités, die elk bestaan uit 14 vrouwen en 4 mannen, moeten de leden van hun gemeenschap sensibiliseren om gendergerelateerd geweld en de stigmatisering van overlevenden tegen te gaan. De leden hebben ook de taak om naar overlevenden te luisteren en hen zo snel mogelijk door te verwijzen naar zorginstellingen voor de juiste zorg.

Dankzij deze mechanismen voor bescherming en sensibilisering op gemeenschapsniveau, en de verspreiding van radioboodschappen, werden meer dan 99.400 mensen bereikt met preventieboodschappen over gendergerelateerd geweld. Van hen kregen 1.000 mensen gedetailleerde en individuele informatie over hun rechten en de beschikbare zorg.

De weg naar sociale re-integratie 

“Schaamte en stigmatisering zijn twee grote obstakels voor de medische en psychologische zorg voor overlevenden, maar ook op hun re-integratie. Vrouwen kunnen door hun man uit huis worden gezet of durven hun vroegere werk niet meer te doen als ze net daar zijn aangevallen (bijvoorbeeld op het veld of op weg naar de markt)”, licht Gustave Yodi toe.

“We begeleiden vrouwen die dat wensen om opnieuw een economische activiteit op te starten. Samen met hen stippelen we een toekomstplan uit. Afhankelijk van de vastgestelde noden bieden we hen vervolgens opleidingen aan of ondersteunen we hen bij de aankoop van de eerste materialen die nodig zijn om hun activiteit te lanceren. Het doel is hen te helpen hun autonomie en zelfvertrouwen terug te winnen.” 

Annie* weet als geen ander hoe lang de weg is om na een verkrachting weer op te krabbelen: “Toen ik de medewerkers van TPO ontmoette, zat ik echt in zak en as. Maar dankzij hun steun kon ik mijn kleine cafetaria opstarten, waar ik beignets en wat drankjes verkoop. Zo kan ik mijn kind goed eten geven en kleren voor hem kopen. Ik spaar ook om een stukje grond te kopen en mijn eigen huis te bouwen. Vandaag voel ik me weer zoals de andere mensen in het dorp.”

Voor Adoum A. Haroun is de belangrijkste les die hij uit dit project trekt duidelijk: “Betrokkenheid van de gemeenschap is geen ideologie, het is pragmatisme. Vroeg of laat moeten wij als internationale ngo vertrekken. Als we niet van meet af aan voor en mét de gemeenschappen werken, is het project niet "van hen" en zijn de resultaten niet duurzaam. Wij dragen ons steentje bij, maar het is de gemeenschap die het gebouw optrekt.” 

*Schuilnaam 

Lees de tweede aflevering: De vergeten mensen van Zuid-Kivu (#2): "Conflicten slaan door tot op het bord"