Big Bad Pharma: onze overheid zit vast in een toxische relatie met de geneesmiddelenindustrie

In 2017 lanceerde Dokters van de Wereld een grote campagne tegen de absurde winstmarges van de farmaceutische industrie. Wat is er sindsdien veranderd?

"De situatie is er alleen maar op verslechterd. Eerst en vooral zien we voortzetting van wat we in 2017 vaststelden . Toen werden exuberante prijzen gevraagd voor een nieuw hepatitis C-medicijn [1], tot wel 40.000 euro per patiënt. Vandaag is er weinig veranderd: zodra er een doorbraak is van een nieuw medicijn, vragen bedrijven zo’n danig grote bedragen dat onze sociale zekerheid er bijna onder bezwijkt. Momenteel zien we die onbetaalbare prijzen vooral terug bij de nieuwste kankermedicijnen, zeldzame ziekten of hiv-remmers (PrEP).

Daarnaast zagen we afgelopen jaren een nieuw probleem opduiken aan de horizon: het acute tekort aan sommige (basis)medicatie. Dat komt omdat grote multinationals vooral oog hebben voor medicijnen met gigantische winstmarges: de farmareuzen worden namelijk geleid door speculanten die mikken op winstmarges van 20% tot 40%. Bij generische geneesmiddelen waarvan het patent is verlopen, valt er veel minder winst te rapen en is er geen interesse meer om die op de markt te brengen." 

Wie ondervindt hier de gevolgen van?

Eerst en vooral is er natuurlijk de impact op de patiënten zelf die afhankelijk zijn van essentiële geneesmiddelen zoals insuline, kankermedicatie, bepaalde antibiotica, astma-inhalers of pijnstillers. Daarnaast zien we de impact op de sociale zekerheid: die kan de astronomische bedragen van sommige innovatieve medicatie niet of maar in beperkte mate dragen. 

Waarom exploderen die prijzen eigenlijk zo hard?

"Omdat er totaal geen transparantie is in de prijsonderhandelingen met de farmaceutische industrie. We zitten in een systeem waarbij we geen enkel zicht hebben op de uiteindelijke prijs. We krijgen bijvoorbeeld geen inzage van het budget dat werd besteed aan de productie, het onderzoek en de ontwikkeling van een nieuw medicijn. En dat terwijl datzelfde onderzoek naar de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen voor een groot deel wordt gefinancierd met publiek belastinggeld zoals overheidssubsidies, publieke onderzoekscentra en belastingvoordelen! Aan het einde van de rit betaalt de burger vervolgens nog een tweede keer via de terugbetalingen van de sociale zekerheid, dat zogezegd dient voor de financiering van het onderzoek. Hier is sprake van regelrecht boerenbedrog. 

Wat moet er gebeuren om deze situatie recht te trekken? 

We moeten dringend terug naar een economie die op feiten is gebaseerd en waarin kosten en investeringen openbaar worden gemaakt. We moeten af van de huidige speculatielogica die de prijzen de hoogte in jaagt. Vandaag is de realiteit dat je onwaarschijnlijke prijzen kunt eisen, puur omdat het over de gezondheid van mensen gaat , over leven en dood. Die logica is moreel onaanvaardbaar en ontwricht onze samenleving.

Iedereen zou moeten kunnen begrijpen hoe prijzen worden bepaald en hoe ons belastinggeld wordt geïnvesteerd. Als vandaag zelfs in de allerrijkste landen ter wereld de middenklasse de dupe wordt, is dat het ultieme bewijs dat het huidige systeem fundamenteel faalt.

We willen transparantie en democratisch vastgestelde prijzen. Nu geven we collectief gigantisch veel geld uit zonder te weten waaraan. En dan nog is de toegang voor de patiënt op het einde van de rit nog niet eens zeker. Dat is driemaal mis!"

Je haalt ook het gebrek aan kennis aan bij politici over de werkelijke productieprocessen?

"Ja, en dat is meteen een van de redenen waarom de monopolies van die multinationals in stand blijven. We moeten er werk van maken om productiesites terug naar Europa te halen. Dat debat loopt trouwens volop binnen de Europese instanties. Men beseft stilaan dat we strategisch autonomer moeten worden, zéker als het gaat om zogenaamde 'kritieke geneesmiddelen' [2].

Europa telt vandaag nog meer dan 600 actieve productiesites voor medicijnen. We hebben de afgelopen decennia weliswaar enorm veel capaciteit verloren door sluitingen en verhuizingen naar lagelonenlanden, maar er blijven genoeg kleine en middelgrote ondernemingen over. Met hen kunnen we wél samenwerken, en dat onder voorwaarden die veel acceptabeler zijn dan de dictaten die de multinationals ons opleggen.

Multinationals voeren al meer dan veertig jaar druk uit om wetten en regels in hun eigen voordeel te kneden. Vandaag zitten we hierdoor met wettelijke kaders die lijnrecht ingaan tegen het algemeen belang: er worden enorme investeringen gedaan zonder enige verantwoording, zonder controle op de winsten en ten koste van de gezondheid. We moeten dringend de controle terugpakken over onze overheidsinvesteringen."

Wat eist Dokters van de Wereld concreet?

We vragen om werk te maken van 3 pijlers:

1. Veel meer transparantie in de onderhandelingen en in de hele economie achter medicijnen.
2. Strikte controle op monopolies, zodat ze het algemeen belang en de volksgezondheid niet langer kunnen schaden.
3. De invoering van een 'gezondheidsdemocratie', waarbij alle betrokken partijen worden gehoord: het zorgpersoneel, de ziekenfondsen, de apothekers én de patiënten zelf.

Om uit de toxische relatie tussen overheid en multinationals te stappen, is de mobilisatie van álle partijen van cruciaal belang.

In cijfers: De Belgische RIZIV-uitgaven

In 2023 betaalde het RIZIV in België 7,24 miljard euro aan de farma-industrie. 

Dat ging zowel over alledaagse behandelingen als geavanceerde therapieën tegen zeldzame ziekten.

Van dat totale budget ging maar liefst 3,1 miljard euro naar medicijnen die worden ingezet bij o.a. chemokuren. Deze behandelingen slorpen in hun eentje 42% van het totale budget op.

[1] Sofosbuvir: Deze innovatieve behandeling tegen hepatitis C was destijds een pak effectiever en had minder bijwerkingen dan de oude middelen, maar was peperduur: ongeveer € 40.000 per behandeling in België. Vanwege die extreme kostprijs hebben overheden en zorgverleners in veel landen (waaronder ook België) het medicijn moeten rantsoeneren. De toegang werd strikt voorbehouden aan patiënten die zich al in een vergevorderd stadium van de ziekte bevonden.

[2] Kritieke geneesmiddelen: Volgens het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) wordt een kritiek medicijn gekenmerkt door de ernst van de ziekte die het behandelt en de beperkte beschikbaarheid van alternatieve behandelingen. Tekorten aan dit soort kritieke medicijnen brengen ernstige gezondheidsrisico's met zich mee, kunnen behandelingen abrupt onderbreken en kunnen in het slechtste geval mensenlevens kosten.